در تمامی جوامع برای عبور از یک مرحله به مرحله ای دیگر از حیات زیستی و اجتماعی، آداب و شایست و ناشایست هایی وجود دارد و یکی از مسائل مهم جوامع در طول تاریخ، تولید مثل بوده که با توجه به مناطق مختلف، باورهای خاص و راهکارهای متفاوتی برای تحقق آن رایج بوده است. بدین سان، پژوهشِ پیش ِ رو بر آن است با بررسی مسئله باروری و نگرش بدان، راهکارها و روش هایی را که در فرهنگ عامه ایرانی برای تشخیص بارداری و تعیین جنسیت فرزندان و همچنین در پیشگیری از بارداری و سقط جنین مؤثر بود و یا عواملی را که سبب سقط می­ شد، بررسی کند. بر این مبنا پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی تحلیلی با واکاوی متون ادبی، دینی و تاریخی که فرهنگ عامه ایرانی در آن بازتاب یافته است، انجام شد. باروری و ورود عضو جدید به خانواده ایرانی مایه ی افتخار و مکنت و قدرت شمرده می شد. بنابراین، روش هایی علمی و گاه غیرعلمی برای تشخیص توان باروری یا عقیم بودن زنان وجود داشته که در باروری زنان و جلوگیری از سقط جنین و دشواری­ زایی مؤثر بوده است. همچنین با توجه به اهمیت جنسیت و اندام شناسی نوزادان، برای تعیین جنسیت و حتی سلامتی و زیبارویی فرزندان، با آزمایش ادرار و علائم ظاهری بدنِ باردار پیش بینی ها و سعی می شد در این باره با خورانیدن برخی گیاهان دارویی و خوراکی ها و میوه ها مسبب تغییراتی دلخواه شوند.

ادبیات رسمی، پر از ادعاهای شاعرانه در مضامین مختلف (مدح، عشق، عرفان، هجو، هزل، حماسه، توصیف، فخر، شکواییه و...) است و هر چند شعر و ادبیات در وجه هنری خود از قیاس و استشهاد و سایر شیوه های منطقی استدلال برای اثبات ادعاهای مبالغه آمیز ادبی، بی نیاز به نظر می رسد، به واقع شاعران و سخنوران اغلب برای بیان مافی الضمیر خود و عینیت بخشیدن به مفاهیم ذهنی، از بسیاری شیوه های شبیه به روش های استدلال منطقی (ادعا، پشتیبان، زمینه)، چون تشبیه، تلمیح، تمثیل (مثل، متل، حکایت)، اسلوب معادله، مذهب کلامی، سوگند و نظایر آن بهره جسته اند. در این میان، بهره مندی از «فرهنگ و ادبیات عامه»، نقش مهمی را در تقویت و تبیین بیشتر مبانی فکری و ذهنی شاعر در بیان ادبی ایفا می کند و به عنوان «پشتیبان» و «زمینه »ساز اثبات مدعا، در شیوه های تعلیلی ادبی عمل می کند. این مقاله به بررسی نقش برجسته فرهنگ و ادبیات عامیانه در تحکیم بنیادهای معنایی و استدلالی ادبیات رسمی می پردازد.

از میان اشعار عامه فارسی، بیش از همه دوبیتی رواج دارد. در موقعیت ها و مراسم مختلف، در سوگ و سرور، هنگام کار و استراحت، بر زبان پیر و جوان دوبیتی جاری است. درواقع دوبیتی پرکاربرد ترین قالب شعری ادب عامه است و در عین حال دارای ویژگی هایی است که آن را از سایر قالب های شعری فارسی متمایز می کند. برای مثال زبان آن عمدتا عامیانه و مضمون آن بیشتر مسایل روزمره زندگی عموم مردم و به خصوص احساسات عاشقانه و هجران یار است و به طور کلی محل بروز احساسات و عواطف جاری آنهاست. علاوه بر آن، ویژگی های ساختاری منحصربه فردی دارد. از این رو آیا می توان گفت دوبیتی فارسی یک ژانر ادبی نیز هست؟ و آیا اساسا یک قالب شعری می تواند محور یک ژانر ادبی قرار گیرد؟ برای بررسی این موضوع، در این پژوهش با انتخاب هزار و پانصد دوبیتی از مناطق مختلف ایران، مولفه های ژانری متنی و برون متنی دوبیتی بررسی شده است. نتایج تحقیق نشان می دهد دوبیتی های فارسی غالبا ویژگی های ژانری نسبتا واحد و همانندی دارند که راه را برای سخن گفتن از ژانر دوبیتی در کنار قالب دوبیتی تا حدودی هموار می کند.

1در این پژوهش به بررسی هنجارهای فرهنگی مربوط به محیط­زیست در اشعار و قصه­های عامۀ بختیاری رایج در استانهای چهارمحال و بختیاری و خوزستان با روش اسنادی و با رویکرد توصیفی-تحلیلی پرداخته و به این پرسش­ها پاسخ داده می­شود که محیط­زیست در شکل­گیری ادبیات عامۀ بختیاری چه نقشی دارد؛ در این ادبیات، چه هنجارهای فرهنگی (باورها و اعتقاداتی) دربارۀ محیط­زیست بازتاب یافته است؟ نتایج پژوهش نشان می­دهد که ادبیات عامۀ بختیاری، حیوانی- گیاهی است. در این ادبیات، هنجارهای فرهنگی­ای در زمینۀ محیط­زیست بازنمایی شده است؛ چنانکه برای حفظ نخجیر به عواملی چون سن، جنس و زمان شکار، توجه، و برای جلوگیری از قطع درختان به تقدس آنها و نماد زندگی قرار دادنشان پرداخته شده است. البته در کنار هنجارهای فرهنگی مثبت، برخی از باورهای نامناسب مانند نگاه منفی به برخی از حیوانات، گیاهان و درختان وجود دارد که این امر، موجب آسیب رساندن به محیط­زیست می­شود.

در این مقاله، سروده هایی متعلق به خانواده ادبیات شفاهی ایران از منظر برون متنی و درون متنی معرفی می شود. سه خشتی های کرمانجی، سروده هایی سه مصراعی اند که سابقه آنها به ادبیات دوره پیشااسلامی می رسد اما هنوز در شاخه ادبیات شفاهی منطقه خراسان سروده و خوانده می شوند. در زبان کرمانجی، سه خشتی ها را عمدتا به آواز می خوانند و همین امر سبب افزودن پاره هایی بر اصل سه مصراع می شود. این پاره ها بیشتر کارکرد موسیقایی دارد و غالبا برای سازگارشدن سه خشتی ها با دستگاه های موسیقایی به آنها افزوده می شود اما غیر از این، کارکرد معنایی - عاطفی هم دارند. ما پس از بررسی 304 سه خشتی، آنها را از جهت موسیقایی و زمینه معنایی - عاطفی بررسی خواهیم کرد. ضمن اینکه پیش از آن نشان می دهیم رابطه این سروده ها با ادبیات دوره پیشااسلامی چگونه است. در بخش پیشینه تحقیق و وجه تسمیه این قالب نیز نشان خواهیم داد که چه تحقیقاتی در این مورد تاکنون انجام شده است.

هدف در این جستار بررسی و تحلیل موضوع زایوم در ادبیات عامه است، زیرا ادبیات عامه بستری مناسب برای نمود زایوم بوده و هست و اساسا یکی از عناصر و موتیف های پرتکرار در ادب عامه، زایوم است. نمونه های این پژوهش از ادبیات عامه منطقه تربت جام انتخاب شده است. زایوم (Zaum) به واژه هایی گفته می شود که از منطق زبانی عدول کرده، فاقد معنا و مهمل اند، ولی با ایجاد موسیقی در شعر (نیز در امثال و حکم و ترانه ها) موجب انگیزش عاطفی و خوشایندی می شوند. در پژوهش های ادبی این اصطلاح از مکتب آینده گرایی روسی سرچشمه می گیرد. نخستین بار شفیعی کدکنی آن را وارد مطالعات ادبی فارسی کرد. بنابر تقسیم پژوهشگران، زایوم به سه دسته نشانه شناسیک، صرفی و آوایی تقسیم می شود. این تقسیم بندی براساس زایوم در سطح کلمه است که در ادبیات عامه دیده می شود. یافته های این پژوهش نشان می دهد که زایوم در سطح مصراع (جمله) نیز اتفاق می افتد. «هیچانه ها» و «تزریق» نمونه زایوم جمله اند. زایوم گرچه بی معنی است، اما موجب تولید و افزونی موسیقی می شود. درنتیجه این موسیقی بار معنایی را جبران می کند. در بعضی شعرهای عامه که شاعر تبحر شعری بالایی ندارد، دست به خلق زایوم می زند. در شعر کودکان چون به موسیقی بیشتر از معنا پرداخته شده است، زایوم پررنگ تر است.

تخصص ثقافه الفولکور الإیرانیه جزء کبیر من الادب بین المجموعات العرقیه الإیرانیه المختلفه واحتلت مکانه واسعه فی الادب الإیرانی الواسع. الثقافه الشعبیه الإیرانیه لم تطور بعد علی نطاق واسع، بل تنتقل المعتقدات والمشاعر والافکار الفولکوریه من جیل إلی جیل ومن صدر الی صدر آخر بدون تعقیدات لفظیه او روحیه ومازالت العدید من هذه المعتقدات شفهیه وبدون الحجیه المنطقیه. تشیر الثقافه الشعبیه إلی مجموعه من الطقوس والمعتقدات والعادات والاساطیر والحکایات والامثال والاغانی والقصاید الشعبیه. ونتیجه لذلک، تضاف قیمه الامثال والطب التقلیدی والقصص والاحتفالات والاعیاد والعادات المختلفه بین المجموعات العرقیه المختلفه التی تتکون منها الثقافه الشعبیه وتعتبر واحده من اکثر الثقافات شیوعا للاقوام البشریه. الهدف من کتابه هذا المقال هو انعکاس الثقافه الشعبیه فی اعمال الادب الفارسی النثریه حسب مذکرات الرحلات المتعلقه بعصر القاجار. تظهر نتایج البحث بان الامثال والمعتقدات والحکایات الشعبیه والطب التقلیدی والالعاب والاحتفالات والاعیاد والعادات والاساطیر و التقالید المحلیه موجوده فی الاعمال الادبیه المنثوره فی الادب الفارسی والتی تعتبر من بین المجموعات الفرعیه للثقافه الشعبیه وقد استخدمها المولفون لإنشاء الموضوعات والرسوم التوضیحیه.

از گذشته های دور، یکی از پیشه های اصلی ساکنان مناطق بیابانی، شترداری بوده است. شرایط اقتصادی و اقلیمی و پیشینه فرهنگی، ایلات و کویرنشینان را شیفته شتر کرده بود، نه فقط به دلیل اینکه شتر شاهرگ اقتصادی آنان بوده است، بلکه بدین سبب که روابط عاطفی و دوستانه دیرینه ای با این حیوان برقرار کرده بودند. شتر در فرهنگ و ادبیات مردم استان سمنان بازتاب گسترده ای یافته است. هدف از این تحقیق، گردآوری و تحلیل ویژگی های شتر در دو بخش صفات صوری و عرضی در ادبیات عامه مردم استان سمنان به ویژه شترداران و ساربانان است. شیوه دستیابی به داده ها، گردآوری میدانی با ابزار جست وجوی شنیداری اعم از پرسش و پاسخ (مصاحبه) بوده و در تحلیل و استدراک داده ها از دانش های اهل فن بهره گرفته شده است. بازتاب شتر را می توان در ترانه ها، مثل ها، آواها، چیستان ها و باورها ملاحظه کرد. این ترانه ها، داستان ها، ضرب المثل ها و غیره در کل بیانگر اندیشه ها، آرزوها، بیم و امیدها، غم ها و خوشی های این مردم و گذشته تاریخی آن و به عبارت دیگر بیانگر روان شناسی اجتماعی و نانوشته آنان است. این مقاله حاصل پژوهشی است که با استناد به مطالعات میدانی و مصاحبه با ساربانان و شترداران و مطالعات کتابخانه فراهم آمده است. باورها، ضرب المثل ها، چیستان ها، ترانه ها، حکایت ها و افسانه های مردم استان سمنان به ویژه شترداران و ساربانان در این پژوهش بیان شده است. نتایج تحقیق بیانگر آن است که شتر به ویژه در بین شترداران حوزه کویری استان سمنان، نقش مهمی در ادبیات عامه (ترانه ها، ضرب المثل ها، افسانه ها، آواها و باورها و. . . ) دارد. این مقاله نخستین بررسی تحلیلی در این زمینه است.

هیچانه­ ها، اشعاری هستند که به­ سببِ گریز از اصول و قواعد ادبیات نوشتاری رسمی، از ادبیات شفاهی و عامیانه سرچشمه می­ گیرند و آمیزه­ ای از بازی­ های کلامی و موسیقایی به­ شمار می­ روند که به­ ظاهر، حاوی پیامی نیستند. هیچانه­ ها با اینکه بی­ معنا به­ نظر می­ رسند؛ اما سرشار از حرکت و رویدادند. مفاهیمِ به­ هم پیوسته هیچانه­ ها و خیال­ انگیزی بسیارشان، دنیایی پر از هیجان را برای کودک به­ تصویر می­ کشد؛ دنیایی که قاعده و قانونی ندارد و مانند تخیل کودکان به هر­ جا که دلش بخواهد سر می­ زند و از هر چیزی که بخواهد قصه­ ای می­ سازد. این پژوهش به­ یاری گردآوری داده­ ها به­ روش کتابخانه­ ای و بر پایه تحلیل داده­ ها، عمدتاً به­ صورت کیفی و روش استدلالی استقرایی، با بررسی «بلاغت زیباشناسی»، از­ جمله هنجارگریزی زبانی و نحوی، مشارکت حسی، آهنگین بودن، خیال­ پردازی­ های نامتعارف، وارونگی تصویر، تصویرسازی­ های فرا­ واقعیتی، پویا­ سازی و جان­ بخشی به اشیا، بی­ زمانی و بی­ مکانی و نیز «بلاغت معناگریزی»، از­ جمله معنا­ ستیزی، حتی بی­ معنایی، فقر اندیشه و تکرار محتوا به تحلیل هیچانه­ ها می­ پردازد. نتایج تحقیق نشان می­ دهد، هیچانه­ ها اشعاری پویا و زنده در عرصه ادبیات عامیانه هستند که متناسب با شرایط زمانی و مکانی، تغییر و تحول می­ یابند و ویژگی­ های بلاغی زیباشناسی و معنایی آن­ ها، بیشتر در ساختارهای زبانی و فرم نمود پیدا می­ کند و هنجارشکنی در حوزه هم­ نشینی و جانشینی از مهم­ ترین ویژگی آن­ هاست. معناگریزی نیز از ویژگی­ های جدایی­ ناپذیر هیچانه­ ها به­ شمار می­ رود.